X
تبلیغات
تحلیل بیست - انقلاب از دیدگاه شهید مطهری(بخش دوم)

تحلیل بیست

در کلاس مدرسه عشق

انقلاب از دیدگاه شهید مطهری(بخش دوم)


ماهیت هر پدیدۀ اجتماعی بدون ارتباط با اهداف آن نیست . استاد مطهری برای پی بردن به اهداف انقلاب اسلامی ، ابتدا بین آن و سایر نهضت های رخ داده در جهان اسلام مقایسه می کند و مدعی است که انقلاب اسلامی در برگیرنده همه اهداف این قبیل نهضت ها بوده است و علاوه بر آن ، نکته ای که تفاوت انقلاب با آن نهضت ها را می رساند این است که انقلاب اسلامی ، جایی را هدف گرفت که تا کنون مورد هدف قرار نگرفته بود و آن هم سلطنت بود ؛ یعنی منشأ همه فسادها .

استاد مطهری علت شکست نهضت های قبلی را واگذارکردن نهضت توسط روحانیت به غیر روحانیون بود که پس از مدتی دوباره اوضاع به قبل بر می گشت ، تا اینکه سرانجام روحانیت به این نتیجه رسید که خود باید زمام امور را به دست گیرد .

اهداف انقلاب اسلامی نیز مانند نهضت پیامبر (ص) در مکه می باشد . در یک نتیجه گیری کلی استاد مطهری اهداف انقلاب اسلامی را علاوه بر سرنگونی حکومت فاسد ستم شاهی و اجرای عدالت اجتماعی و زمینه سازی برای رشد استعدادهای انسانی می داند به چهار نکته از زبان امام حسین (ع) اشاره می کند که عبارتند از : 1- بازگشت به اسلام راستین 2- آشکار کردن احکام الهی در جامعه 3- نجات مظلوم از دست ظالم 4- اجرای حدود الهی . انقلاب اسلامی به خاطر این مسائل به وقوع پیوست .

عوامل مؤثر در تداوم انقلاب

استاد مطهری پیروزی انقلاب بر حکومت طاغوتی را ابتدای کار می داند و معتقد است به دلیل وجود رگه های فرهنگی از رژیم سابق و عواملی که ضد انقلاب دارد ، کسانی که می خواهند انقلاب را به سمت دلخواه خود هدایت کنند و روحانیون را برکنار نمایند ، لازم است که فرهنگ زدایی شود و ذهنیات مردم را عوض کرد و آنچه در این راه مؤثر است ، تکیه بر ایمان مردم است ؛ ایمان به خدا و ایمان به خود . استاد مطهری در این باره می گوید : پیروزی نهضت ما در آینده بستگی به ایمان  خود و احیای ارزش های اصیل اسلامی دارد .[14]

استاد مطهری برای تداوم انقلاب ارکانی را معرفی می کند که به برخی از آنها اشاره می کنیم . ایشان عدالت اجتماعی را رکن رکین انقلاب و تداوم آن می داند که پیرامون عدالت در بخش مربوط به خودش سخن گفتیم . آزادی هم از مفاهیمی است که استاد مطهری آن را برای تداوم انقلاب ضروری می  داند که در بخش آزادی بررسی شد . دو رکن دیگر آن استقلال و معنویت است که در زیر به بررسی آن دو می پردازیم :

1- استقلال

استاد مطهری در تعریف استقلال می گوید : استقلال یعنی اینکه فردی قادر به تصمیم گیری برای خودش باشد .[15] با دیدگاهی که استاد مطهری درباره جامعه دارد و معتقد به وجود روح برای جامعه است ، جوامع را به مستقل و وابسته تقسیم می کند . شاهد مثال ایشان کشورهای خاورمیانه است که اکثراً وابسته بوده اند ایران آن زمان را هم در اسارت و بندگی استعمارگران می داند . ایشان در این باره می گوید : آنچه ما در سابق دچار آن بودیم بدترین نوع اسارت و بندگی بود .  نه تنها در مسائل اقتصادی ما را وابسته کرده بودند ، بلکه در سایر زمینه ها هم آنها برای ما تعیین تکلیف می کردند .

استاد مطهری خطر عدم استقلال در مکتب را متذکر می شود و آن را بدترین نوع وابستگی می داند و تداوم انقلاب را منوط به استقلال فرهنگی می داند . دغدغه خاص شهید مطهری نسبت به مسائل فرهنگی نشان دهنده اهمیت این موضوع می باشد که رهبر معظم انقلاب نیز تهاجم فرهنگی را به شبیخون فرهنگی تعبیر کردند . استاد مطهری خود یک شخصیت فرهنگی بود که تنها راه نجات کشور را در نجات فرهنگ می دید .

2- معنویت

امروزه نیاز انسان به معنویت را هیچ کس منکر نیست ، اما درباره به کاربردن معنویت و هدف از بکارگیری آن ، نظریات مختلفی وجود دارد . گروهی معنویت را به دید منفی می نگرند و بر این عقیده اند که خودپرستی و سودجویی و خودخواهی و تعصب نژادی و ... در اثر مالکیت به وجود آمده است و بشر خواهان آن نبوده است . معنویت از دیدگاه این گروه یعنی از بین بردن انانیت و منّیت ، که در این صورت همه با هم متحد می شوند و « ما » به وجود می آید . پس باید مالکیت را از بین برد ، نه تبلیغ معنویت کرد .

گروهی دیگر حذف مالکیت را امکان پذیر نمی دانند و معتقدند در برخی موارد مانند پست و مشاغل اجتماعی که برخی بالاتر قرار می گیرند و بعضی زیردست و یا در خانواده هم نمی توان مالکیت را حذف کرد ، پس معنویت با حذف مالکیت امری نشدنی است . این گروه می گویند باید تعلق انسان به اشیاء را از بین برد ، حذف تعلقات مساوی است با معنویت . البته آزادی از تعلقات این گروه با نظر اسلام متفاوت است .[16]

استاد مطهری معتقد است که مالکیت بر اشیاء باعث منیّت نمی شود ، بلکه تعلق به اشیاء موجب « منیّت » و « انانیّت » می شود . پس باید مملوکیت انسان نسبت به اشیاء را از بین ببریم و ان هم با تعلق انسان به خداوند نامحدود ، میسّر است . البته در این مسیر ایجاد عدالت اجتماعی بسیار مؤثر است تا عقده های روانی به وجود نیاید . استاد مطهری انقلاب اسلامی را به جهت وابستگی شدید به یک ایدئولوژی ، متکی به معنویت می داند و اشاره به علی (ع) و پیامبر (ص) می کند که هم عابد شب بودند و هم اجرای عدالت را در نظر داشته اند و در این باره می گوید : ما در جامعه آینده خودمان باید همانطور که مسأله عدالت را به شدت مطرح می کنیم ، به همان شدت نیز مسأله معنویت را مطرح کنیم . به نظر می رسد که لازمه اجرای عدالت در جامعه اسلامی ، وجود معنویت لازم می باشد .

علل انحراف انقلاب از مسیر اصلی خود

زمانی که علی (ع) توسط پیامبر (ص) به  عنوان جانشین معرفی شد ، آیه ای بدین مضمون نازل شد که امروز کافرین از دین شما ناامید شدند ، پس از آنها نترسید بلکه از من بترسید . مفسرین معتقدند که از من بترسید ، یعنی از عدل من بترسید ، از قانون من بترسید ، از عمل خودتان بترسید که مبادا خشم خداوند را برانگیزد . با گذشت زمان این موضوع ثابت شد که اسلام از خارج از مرزها آسیبی ندید ، بلکه گسترش یافت ، اما در داخل کسانی حکومت را در دست گرفتند که به جای تمسک به اسلام و تقوا مسأله برتری نژادی را مطرح کردند که نتیجه آن تفرقه مسلمانان و جنگ های نژادی شد .

استاد مطهری بین انقلاب اسلامی و انقلاب پیامبر (ص) در مکه ، شباهت های زیادی قائل است و ابتدای انقلاب اسلامی را مانند بعد از رحلت پیامبر (ص) می داند و بر این باور است که با واقع بینی و دقت ، به دور از تعصب و خودخواهی باید به مبارزه پرداخت تا تاریخ دوباره تکرار نشود . شهید مطهری برخی از عوامل انجراف در مسیر انقلاب را چنین مطرح می کند :

الف : نفوذ اندیشه های بیگانه

استاد مطهری بر این باور است که نفوذ اندیشه های بیگانه از دو طریق انجام می گیرد : 1- از سوی دشمنان : یعنی همگامی که یک نهضت اوج می گیرد و و مکاتب دیگر را تحت الشعاع قرار می دهد ، بیگانگان و دشمنان به فکر می افتند که در اندیشه های آن نهضت نفوذ پیدا کرده و پایه های آن را سست نمایند و خاصیت و اثر آن را از بین ببرند . به عنوان نمونه تاریخی می توان به ورود عقاید باطل مجوسیات ، اسرائیلیات و مانویات در پی شکوفایی اسلام عقاید اسلامی اشاره کرد . 2- دوستان هم گاهی باعث نفوذ اندیشه های بیگانه می شوند ؛ یعنی مجذوب برخی از افکار بیگانه می شوند و آنها را وارد دستورات اسلامی می نمایند ، مانند فلسفه یونان و آداب و رسوم ایرانی که وارد اندیشه های اسلامی شده است .

استاد مطهری معتقد است در اوایل انقلاب ، مارکسیست ها عقاید خود را با مارک اسلام به خورد جوانان مسلمان می دادند و یا گروهی از دوستان ناآگاه ، اخلاق و اقتصاد و ... را به جوانان آموزش می دادند .

ب : تجدد گرایی افراطی

استاد مطهری شکل اصلی جامعه اسلامی را ، افراط و تفریط می داند و صراط مستقیم در سورۀ حمد را به معنی حرکت در خط اعتدال تلقی می کند که بسیار مشکل است و معتقد است که گروهی چنان عوام هستند که معیارشان هم سلیقه عوام است و گذشته گرا هستند و به آینده کاری ندارند و عده ای هم ، آینده گرا هستند و به گذشته کاری ندارند و از اسلام مایه می گذارند و نام اجتهاد آزاد برخی از احکام اسلامی را که با قوانین دنیا منطبق نیستند ، حذف می کنند و این موضوع برای اسلام خطرناک است .

ج : ناتمام گذاشتن نهضت

ایراد و اشکالی که استاد مطهری از روحانیت شیعه می گیرد این است که آنان در هر نهضتی تا اندازه ای که پیش می رفتند و در نهایت که فصل میوه چینی بود ، نهضت را رها کرده و به نااهلان می سپردند و حتی در انقلاب اسلامی هم این توهم وجود داشت که نکند روحانیت به کناری رود و کار را ناتمام رها کند . اکنون که حدود بیست سال از انقلاب می گذرد ، هنوز هم زمزمه عدم کارایی مدیریت فقهی از سوی دوستان نادان و دشمنان آگاه به گوش می رسد و این چیزی نیست مگر در راستای همان تفکرات و نقشه ها که می خواهند روحانیت را از صحنه دور نگه دارند .

د : رخنه فرصت طلبان

استاد مطهری معتقد است که در گرماگرم قیام ، افراد فداکار و دلسوز و جان گذشته تلاش می نمایند تا نهضت به پیروزی برسد ، اما همین که به پیروزی رسید و آب ها از آسیاب افتاد و وضع آرام شد ، فرصت طلب ها برای استفاده از موقعیت به وجود آمده به صحنه می آیند . مانند انقلاب مشروطه که سردارها و سالارها به گوشه ای رفتند و فلان الدوله ها به صحنه آمدند . استاد مطهری معتقد است که اصلاح طلب انقلاب را آغاز می کند ، نه فرصت طلب . اصلاح طلب مؤمن به اهداف انقلاب است و فرصت طلب در هر حال به فکر منافع خود است .

و : منحرف شدن از اندیشه های پاک

از نظر استاد مطهری این انحراف از نوع معنا است . ایشان معتقد است که نهضت خدایی باید برای خدا آغاز شود و برای خدا هم ادامه یابد و هیچ اندیشه غیر خدایی در آن نفوذ نیابد تا نصرت خدایی شامل آن گردد . استاد مطهری معتقد است اینکه پیامبر (ص) به یارانش فرمود : جهاد اکبر از جنگ و جهاد اصغر بالاتر است . پس از جنگ و تقسیم غنائم و پست ها و مقام ها که پیش آمد حفظ اخلاص بسیار مشکل تر است .[17]

در انقلاب پیامبر (ص) نیز اینگونه شد که پس از وی یارانش بر سر پست و مقام و مال و منال دنیایی پشت به ارزش ها کردند . انقلاب اسلامی نیز از این موارد بسیار فراوان دارد . افرادی که از نزدیک ترین افراد به حضرت امام (ره) بودند ، در نهایت خون به دل امام کردند . امروز هم برخی از آنانی که سابقه درخشانی در روزهای اولیه انقلاب داشته اند ، به جای حمایت از رهبری و گوش به فرمان او بودن ، دست به اعمالی می زنند که این انتظار از آنها نمی رفت .

بدون شک رهبر هوشمند انقلاب با درایت و تدبیری که دارد همه مسائل را زیر نظر دارد ، که بحث عوام و خواص و ریزش و رویش را مطرح می کند . پس بجاست که همه افرادی که در شکل گیری انقلاب نقش داشته اند تجدید نظری در افکار و اندیشه های خود کنند و اگر خدای نکرده ، خللی و انحرافی در اندیشه هایمان وجود دارد تصفیه و خالص نماییم .

زیرا مبارزه با فرصت طلب یکی از شرایط ادامه انقلاب است . آنچه که امروز مسلم است این است که فرصت طلب ها واقعاً هنوز هم در صدد در دست گرفتن قدرت هستند ، افرادی از قبیل نهضت آزادی و ... که در سختی های این ملت ، پشت به آنان کردند و یا در کناری به تماشا نشستند . این روزها با مطرح شدن آزادی مطبوعات ، نقاب از چهره را کنار زده و مقدسات این مردم را نشانه می گیرند . آری ، افرادی مانند مسعود بهنود که روزگاری در ابتدای جنگ به خاطر سر بریدن پاسداران این ملت در پاوۀ کردستان ، اظهار فخر و غرور می کند امروز دایه مهربان تر از مادر برای مردم شده است و قصد نفوذ در قلب مردم را دارد و بهای این کار حمله به فرمانده سپاه و سایر مقدسات انقلاب است .

ی : ابهام در طرح های آینده

به صورت طبیعی مردمی که انقلاب می کنند و قصد به هم زدم وضع موجود را دارند بر این عقیده اند که وضع مطلوب و بهتری را جایگزین نمایند . بعد از انقلاب با وجود جنگ و کارشکنی های فراوان ضدانقلاب ، خدمات فراوانی به مردم شد . از نظر فرهنگی نیز جامعه 180 درجه تفاوت کرد . اما این دغدغه همیشه وجود داشته و دارد که ما به کدام سمت می رویم ، آیا در نهایت حرفی برای گفتن خواهین داشت یا خیر ؟ استاد مطهری می گوید برای رسیدن به وضع مطلوب طرح و نقشه الزامی است و ایشان نقش حوزه علمیه را بسیار خطیر می داند و خوشحال است که ما از نظر فرهنگی مواد خام فراوانی داریم که باید توسط اندیشمندان اسلامی استخراج و تبدیل به مواد قابل استفاده نمایند . اگر چه در جنگ بسیار خوب عمل کردیم ولی پس از جنگ پرداختن به کارهای اقتصادی ، باعث شد که تقریباً از کارهای فرهنگی غافل بمانیم تا جایی که مقام معظم رهبری (مدظله العالی ) لب به سخن اعتراض گشودند که در کنار کارهای اقتصادی اگر کار فرهنگی نشود ، کارهای اقتصادی هم نتیجه ای نمی بخشد . داشتن طرح و نقشه فرهنگی در رسیدن به جامعه ای متعالی الزامی است و تا زمانی که یک انقلاب فرهنگی به همراه طرح و نقشه صحیح نداشته باشیم به نظر می آید ثمره ای مثبت نخواهیم گرفت .


نتیجه گیری

به یاری و لطف خداوند پژوهش حاضر به پایان رسید و آنچه که مهم و ارزش بود آگاهی یافتن از اندیشه های گران سنگ و ارزنده متفکر بزرگ جهان اسلام استاد شهید مرتضی مطهری (ره) بود .

هدف اصلی از تنظیم این اثر پاسخ علمی است به این سؤال که آیا استاد مطهری ، برخوردار از اندیشه های سیاسی هست یا خیر ؟ و اگر هست اندیشه های سیاسی وی کدامند ؟ با مطالعات قبلی که از آثار و کتاب های ایشان داشتیم با برخی از اندیشه های وی آشنا بودیم ، اما پس از مطالعات اکتشافی و تهیه همه کتاب های ایشان به این نتیجه رسیدیم که ایشان دارای اندیشه سیاسی هستند .

فصل اول را به زندگی نامه و خصوصیات فردی و اوضاع و شرایط اجتماعی و سیاسی عصر شهید مطهری قرار دادیم ؛ زیرا معتقدیم که خانواده و دوستان و جامعه در شکل گیری شخصیت هر فردی نقش ویژه ای دارند و مطمئناً در نحوه شکل گیری اندیشه های فرد هم مؤثر واقع خواهند شد . بررسی اوضاع و احوال اجتماعی و سیاسی نیز از همین جهت است که افکار هر کس ، با توجه به شرایط موجود و نحوه برخورد با آن شکل می گیرد . آنچه که در این فصل مهمتر به نظر می رسد ، خانواده شهبد مطهری است که یک خانواده دینی و آگاه ( خاصه پدر ایشان ) بوده اند و همچنین آشنایی ایشان با حضرت امام خمینی (ره) و اساتید دیگر و محیط حوزه علمیه قم و فدائیان اسلام و تحولات حوزه که بر روی ایشان اثرات زیادی گذاشته است .

در مرحله بعدی به بررسی اندیشه های ایشان پرداختیم که در اینجا سعی کرده ایم از مفاهیم مهم سیاسی شروع کنیم . از آنجایی که انسان محور همه بحث های علوم اجتماعی و انسانی است ، ابتدا از انسان شروع کردیم . شهید مطهری در این بحث به تمام ریزه کاری های موجود در نهاد انسان اعم از سطح خواسته ها و آگاهی ها و خودآگاهی ها و تفاوت انسان و حیوان و ... اشاره کرده است . نکته مهم این است که استاد مطهری انسان را ، یک موجودی مرکب از ماده و معنا می داند که با اراده خود می تواند سرنوشت خود را تغییر دهد ، حتی می تواند سرشت خود را تغییر دهد .

در بحث جامعه از انواع جامعه و جامعه ایده آل و سؤالات اساسی درباره جامعه بحث شده است و موضوع اصالت با فرد یا جمع ایشان قابل تأمل است . بررسی حکومت اسلامی از مباحث مهم سیاسی بود که متأسفانه عمر استاد به بررسی دقیق این موضوع کفاف نداده است . البته تعریفی از حکومت و دولت و ملت ، نیاز به دولت و اینکه حق حاکمیت از آن چه کسی است را در بررسی آثار این شهید بزرگوار یافتیم . در بخش امامت ، موضوع اثبات امامت از راه عقل و نقل به نحو احسن انجام شده است و دیدگاه های مختلف درباره امامت از سنّی و شیعه بررسی شده است ، منتهی برخی سؤالات دیگر از قبیل ویژگی امام و نحوه انتقال قدرت و... بدون پاسخ مانده اند .

به سبب شرایط اجتماعی استاد مطهری بحث عدالت در آثار ایشان ابعاد گسترده تری داشته است و لذا شاید از بخش های دیگر بهتر تنظیم شده باشد . تعریف عدالت از دیدگاه شهید مطهری و تفاوت عدالت و ایثار و مساوات و آثار اجتماعی عدالت در این بخش بررسی شده است . آزادی از مباحث با اهمیت است که استاد مطهری به آن پرداخته است . در این تحقیق تعریف آزادی و انواع آزادی از دیدگاه های مختلف و نظر شهید مطهری بررسی شده است . آزادی فکر و عقیده و تفاوت این دو و لزوم رعایت آن در جامعه و نظر اگزیستانسیالیست ها درباره آزادی و نقد آن در این بخش مطرح است . در بخش سعادت به تعریف سعادت و تفاوت آن با لذت و اینکه آیا انسان بالطبع به دنبال سعادت است یا خیر ؟ و اینکه آیا انسان برای رسیدن به سعادت نیازمند به راهنما است ؟ درجات سعادت و اقسام سعادت و ... قسمت هایی است که در این بخش مورد بررسی قرار گرفت . آخرین بخش این مجموعه ، بخش انقلاب است که در آن تعریف انقلاب و تفاوت آن با اصلاح و انقلاب و انواع انقلاب و ماهیت انقلاب و علل انحراف انقلاب از مسیر اصلی خود بررسی شده است . در نهایت پس از بررسی همه مباحث فوق ، اصولی که حاکم بر اندیشه های شهید مطهری است را استخراج کردیم که انفعالی بودن اندیشه های ایشان و قانونمند بودن جامعه و عقل گرایی و فطرت گرایی ، تفکر دینی و نگرش تاریخی و اهمیت به تفکر و اندیشه ، اصولی هستند که در تدوین این مجموعه قبل از اندیشه های سیاسی استاد مطهری قرار گرفته است . زیرا خواننده پس از آشنایی با این اصول به راحتی می تواند اندیشه های استاد را درک و حتی حدس بزند . اگرچه همه بحث های مطرح شده مرتبط با اندیشه سیاسی است ، اما در بحث انسان موضوع رابطه بین جسم و روح و تکامل این دو و شناخت تکامل اجتماع با روح و جسم حائز اهمیت است ؛ به این معنی که هر چه فرد استقلال مادی بیشتری داشته باشد بیشتر به سوی معنویت روی می آرود و جسم هم قالبی است تا روح به همین صورت رشد پیدا کند . در بخش انسان ، وسعت آزادی انسان و تسلط او بر سرنوشت و نقش انسان در تعیین سرنوشت خود از بحث های قابل توجه سیاسی است که بررسی شده است .

در بحث جامعه ، اصالت فرد و اجتماع مهم است که استاد مطهری قائل به نوعی استقلال برای فرد است و از سوی دیگر ، جامعه نیز دارای اصالت است ؛ زیرا شعوری دارد که بر فرد اثر می گذارد . موضوع آینده جامعه ها و جامعه ایده آل نیز حائز اهمیت است که بررسی شده است و به ویژگی های جامعه ایده آل اشاره شده است . آزادی از مباحثی است که مورد توجه استاد مطهری قرار گرفته است . منشأ آزادی در اسلام را ایشان استعدادهای انسانی می داند که باید در فضایی مناسب رشد کند و آزادی معنوی موضوعی است که توسط استاد مطهری ابداع شده است .

در بحث آزادی فکر و عقیده ، هر عقیده و فکری را قابل قبول نمی داند ، مگر تفکر منطقی و درست . آزادی مورد نظر اسلام را ، آزادی می داند که در جهت رشد و تعالی استعدادهای انسانی باشد . استاد مطهری بین آزادی فکر و اندیشه تفکیک قائل می شود و معتقد است فکر کردن آزاد است و نمی شود جلو افکار را گرفت ، ولی هر عقیده قابل احترام نیست .

در بحث انقلاب هشدارهای شهید مطهری درباره علل انحراف انقلاب از مسیر اصلی خود قابل توجه است که ایشان به نفوذ فرصت طلب ها اشاره دارد و امروزه نیز در جامعه ما مصداق می یابد . نفوذ اندیشه های بیگانه و تجدد گرایی و منحرف شدن از اندیشه های پاک اولیه بسیار مهم است که باید صاحبان انقلاب برای ادامه صحیح انقلاب به آنها توجه بیشتری داشته باشند .

 

والسلام


فهرست منابع و مأخذ

1-      قرآن کریم

2-      باقی نصرآبادی , علی , استاد مطهری در گذر اندیشه ها ، کاشان : مرسلات ، 1375

3-      برلین ، آیزایا ، در جست و جوی آزادی ، ترجمه عبدالحسین آذرنگ ، تهران : گفتار ، 1371

4-      تاج الدینی علی ، انقلاب اسلامی از دیدگاه شهید مطهری ، چاپ دوم تهران :شورای هماهنگی تبلیغات اسلامی ، 1371

5-      جاوید موسوی حمید ، سیمای استاد در آئینه نگاه یاران ، تهران : صدراء 1371

6-      حسین ، حمید ، کتاب شناسی اندیشه سیاسی ، چاپ سوم ، تهران : وزارت امور خارجه 1373

7-      خدادای ، محمد اسماعیل ، مبانی علم سیاست ، قم : دانشکده عقیدتی سیاسی سپاه 1373

8-      دژاکام ، علی ، تفکر فلسفی غرب از منظر شهید مطهری ، جلد اول

9-      دوانی ، علی ، نهضت روحانیون ایران ، جلد دوم ، تهران : امام رضا (ع) ، بی تا

10-   دوانی ، علی ، خاطرات من از استاد شهید مطهری ، قم ، صدراء 1372

11-   سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی ، جلوه های معلمی استاد ، چاپ سوم تهران : مدرسه 1369

12-   شکوری ، ابوالفضل ، فقه سیاسی ، جلد اول ، قم نشر حر 1361

13-   شورای نویسندگان ، سرگذشت های ویژه از زندگی استاد شهید مطهری ، بی جا ، 1366

14-   صانعی ، یداله ، بررسی اندیشه های سیاسی علامه طباطبائی ( پایان نامه ) قم : دانشکده سپاه ، 1375

15-   طباطبائی ، جواد ، درآمدی فلسفی بر تاریخ اندیشه های سیاسی در ایران ، چاپ چهارم ، تهران : کویر 1374

16-   طاهری ، ابوالقاسم ، تاریخ اندیشه های سیاسی در غرب ، چاپ دوم ، تهران : قومس 1375

17-   طاهری ، حبیب اله ، انقلاب و ریشه ها ، بی جا ، سازمان تبلیغات اسلامی ، 1369

18-   عمید زنجانی ، عباسعلی ، مبانی اندیشه های سیاسی اسلام ، تهران : اندیشه ، 1374

19-   عنایت ، حمید ، اندیشه های سیاسی در اسلام ، ترجمه بهاء الدین خرمشاهی ، تهران : خوارزمی 1361

20-   عمید ، حسن ، فرهنگ فارسی عمید ، جلد اول ، چاپ ششم ، تهران : امیرکبیر ، 1364

21-   فروغی ، محمدعلی ، سیر حکومت در اروپا ، تهران : البرز ، 1375

22-   قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران

23-   گذشته ، حال و آینده حوزه از نگاه رهبری ، « به قلم جمعی از نویسندگان حوزه ، قم : دفتر تبلیغات اسلامی ، 1376

24-   آنتونی ، فلسفه سیاسی ، ترجمه مرتضی اسعدی ، تهران : به آور ، 1374

25-   لمعاتی از شیخ شهید ، قم : صدراء ، 1370

26-   محمدی ، منوچهر ، تحلیلی بر انقلاب اسلامی ، چاپ پنجم ، تهران : امیرکبیر ، 1373

27-   ملکوتیان ، مصطفی ، سیری در نظریه های انقلاب ، تهران : قومس ، 1372

28-   مطهری ، مرتضی ، اخلاق جنسی در اسلام و جهان غرب ، چاپ هفتم ، تهران : صدراء ، 1372

29-   مطهری ، مرتضی ، گفتارهای معنوی ، چاپ شانزدهم ، تهران : صدراء 1374

30-   مطهری ، مرتضی ، پیرامون انقلاب اسلامی ، چاپ دوم ، قم : صدراء ، بی تا

31-   مطهری ، مرتضی ، پیرامون جمهوری اسلامی ، چاپ دهم ، تهران : صدراء ، 1375

32-   مطهری ، مرتضی ، ده گفتار ، چاپ هشتم ، تهران : صدراء 1372

33-   مطهری ، مرتضی ، انسان کامل ، چاپ هفتم ، قم : صدراء ، 1371

34-   مطهری ، مرتضی ، مقدمه ای بر جهان بینی اسلامی ، تهران : صدراء ، بی تا

35-   مطهری ، مرتضی ، تعلیم و تربیت در اسلام ، چاپ شانزدهم ، تهران : صدراء ، 1368

36-   مطهری ، مرتضی ، تکامل اجتماعی انسان ، چاپ هشتم ، تهران : صدراء 1374

37-   مطهری ، مرتضی ، فلسفه اخلاق ، چاپ هفتم ، تهران : صدراء ، 1368

38-   مطهری ، مرتضی ، فطرت ، چاپ پنجم ، تهران : صدراء ، 1373

39-   مطهری ، مرتضی ، امدادهای غیبی در زندگی بشر ، چاپ ششم ، تهران : صدراء 1372

40-   مطهری ، مرتضی ، بیست گفتار ، چاپ هشتم ، قم : دفتر انتشارات اسلامی ، 1361

41-   مطهری ، مرتضی ، سیری در سیره ائمه اطهار ، چاپ هفتم ، تهران : صدراء ، 1371

42-   مطهری ، مرتضی ، جامعه و تاریخ ، تهران : صدراء ، بی تا

43-   مطهری ، مرتضی ، قیام و انقلاب مهدی ، چاپ دوازدهم ، تهران : صدراء ، 1371

44-   مطهری ، مرتضی ، اسلام و مقتضیات زمان ، جلد 1 و 2 ، تهران : صدراء ، 1368

45-   مطهری ، مرتضی ، مجموعه مقالات ، قم دفتر انتشارات اسلامی ، 1362

46-   مطهری ، مرتضی ، بررسی اجمالی  نهضت های اسلامی در صد ساله اخیر ، چاپ بیستم ، تهران ؛ صدراء ، 1374

47-   مطهری ، مرتضی ، علل گرایش به مادیگری ، چاپ هشتم ، قم : دفتر انتشارات اسلامی ، 1361

48-   مطهری ، مرتضی ، حق و باطل ، چاپ هفتم ، قم : صدراء ، 1371

49-   مطهری ، مرتضی ، عدل الهی ، چاپ هفتم ، قم : صدراء ، 1372

50-   مطهری ، مرتضی ، امامت و رهبری ، چاپ چهاردهم ، قم : صدراء ، 1372

51-   مطهری ، مرتضی ، فلسفه تاریخ ، جلد اول ، چاپ سوم ، تهران : صدراء ، 1371

52-   مطهری ، مرتضی ، خاتمیت ، چاپ سوم ، تهران : صدراء ، 1367






برخی دیگر از منابعی که در این زمینه مورد مطالعه قرار گرفته است :

1-      ابوالحسن شیرازی ، حبیب اله ، انقلاب اسلامی و ریشه های آن ، بی جا ، مفهرس ، 1370

2-      ابوالحمد ، عبدالحمید ، مبانی سیاست ، چاپ ششم ، تهران : توس ، 1370

3-      برلین ، آیزایا ، چهار مقاله درباره آزادی ، ترجمه علی موحد ، تهران : خوارزمی ، 1368

4-      دوژوه ، موریس ، جامعه شناسی سیاسی ، ترجمه ابوالفضل قاضی ، چاپ سوم ، تهران : دانشگاه تهران ، 1372

5-      دشتی ، محمد ، مذهب روشنفکری ، بی جا : مؤسسه تحقیقاتی امیرالمؤمنین ، 1373

6-      روبرت دور ، سیمون ، مارتین پست ، جامعه شناسی سیاسی ، ترجمه محمدحسین فرجا ، تهران : توس 1373

7-      صاحبی ، محمدجواد ، اسلام و اندیشه های سیاسی معاصر ، چاپ دم ، قم : دفتر تبلیغات اسلامی ، 1372

8-      صدر ، محمدباقر ، فلسفه ما ، ترجمه حسین حسینی ، قم : بدر ، بی تا

9-      طباطبائی ، علامه محمدحسین ، اصول فلسفه و روش رئالیسم ، جلد 1 و 2 و 3 ، بی جا ، بی نا ، بی تا

10-   عنایت ، حمید ، اندیشه های سیاسی در اسلام معاصر ، ترجمه بهاء الدین خرمشاهی ، چاپ دوم ، تهران : خوارزمی ، 1365

11-   کوئن ، بروس ، مبانی جامعه شناسی سیاسی ، ترجمه توسلی و فاصل ، تهران : سمت ، 1372

12-   مکارم شیرازی ، ناصر ، اصول عقاید برای جوانان ، چاپ سوم ، تهران : اطلاعات ، 1373

13-   مصباح یزدی ، محمدتقی ، دورس فلسفه اخلاق ، چاپ سوم ، تهران : اطلاعات ، 1373

14-   مطهری ، مرتضی ، آشنایی با قرآن ، جلد 1و2و3و4 ، چاپ هشتم ، تهران : صدراء ، 1372

15-   مطهری ، مرتضی ، جهاد ، چاپ چهارم ، تهران : صدراء ، 1368

16-   مطهری ، مرتضی ، نظام حقوق زن در اسلام ، چاپ هفدهم ، تهران : صدراء ، 1368

17-   مطهری ، مرتضی ، حماسه حسینی ، جلد 1و2و3 ، چاپ سیزدهم ، قم : صدراء ، 1372

18-   مطهری ، مرتضی ، مسئله حجاب ، چاپ سی و هشتم ، قم : صدراء ، 1372

19-   مطهری ، مرتضی ، استاد مطهری و روشنفکران ، چاپ سوم ، قم : صدراء ، 1376

20-   مطهری ، مرتضی ، توحید ، تهران : صدراء ، 1374

21-   مطهری ، مرتضی ، نظام اقتصادی در اسلام ، چاپ پنجم ، تهران : صدراء ، 1374

22-   مطهری ، مرتضی ، حکمت ها و اندرزها ، قم : صدراء ، 1372

23-   مطهری ، مرتضی ، نقدی بر مارکسیسم ، قم : صدراء ، 1363

24-   مطهری ، مرتضی ، مسئله شناخت ، چاپ سوم ، تهران : صدراء ، 1368

25-   مطهری ، مرتضی ، خدمات متقابل اسلام و ایران ، قم : دفتر انتشارات اسلامی ، بی تا



[1]  منوچهر محمدی ، تحلیلی بر انقلاب اسلامی ، چاپ پنجم ( تهران ، امیرکبیر ، 1373 ) ص 24

[2]  همان ص 25

[3]  ملکوتیان ، پیشین ، ص 49

[4]  همان ، ص 70

[5]  مطهری ، پیرامون انقلاب اسلامی ، ص31

[6]  حبیب اله طاهری ، انقلاب و ریشه ها ( بی جا ، سازمان تبلیغات اسلامی ، 1369 ) ص 15

[7]  مطهری ، پیرامون انقلاب اسلامی ، ص31-30

[8]  همان ، ص 146- 145

[9]  همان ، ص 32-31

[10]  همان ، ص 34-33

[11]  همان ، ص 40-34

[12]  علی تاج الدینی ، انقلاب اسلامی از دیدگاه شهید مطهری ، چاپ دوم ( بی جا شورای هماهنگی تبلیغات اسلامی 13-14 ) ص 82

[13]  همان ، ص 92-90

[14]  همان ، ص 109

[15]  همان ، ص 123

[16]  همان ، ص 175


[17]  مطهری ، نهضت های اسلامی در صد ساله اخیر ، چاپ بیستم ( تهران ؛ صدراء ، 1374 ) ص 104-87

87

+ نوشته شده در  جمعه 1390/02/16ساعت 11:30  توسط دبیر جلسه  |